نور مبین

در حالي که شش ساله بودند، به مکتبخانه خدمت يک معلم روحاني شرفياب شدند و پيش او خواندن و نوشتن ياد گرفتند و تعدادي از جزوات متداول در مکتبخانه هاي آن زمان را خواندند، تا اينکه در خردسالي تمام قرآن را به خوبي ياد گرفتند.پس از آن وارد دوره ابتدايي شدند. تاريخ ورود حضرت استاد (حفظه الله تعالي) به مدرسه روحاني (حوزه علميه) مهرماه سال 1323 هجري شمسي مطابق با شوال المکرم سال 1363 هجري قمري بود.تحصيلات کتب ابتدائيه را که در ميان طلّاب علوم دينيّه معمول و متداول است از نصاب الصبيان و رساله عمليه فارسي آيه الله سيد ابوالحسن اصفهاني (چون ايشان مرجع علي الاطلاق در آن زمان بودند) و کليات سعدي، گلستان سعدي و جامع المقدمات و شرح الفيه سيوطي و حاشيه ملا عبدالله بر تهذيب منطق و شرح جامي بر کافيه نحو و شمسيه در منطق و شرح نظام در صرف، مطوّل در معاني و بيان و بديع و معالم در اصول، تبصره در فقه و قوانين در اصول تا مبحث عام و خاص را در آمل که همواره از قديم الدهر واجد رجال علم بوده، از محضر مبارک روحانيين آن شهر آيات عظام و حجج اسلام: محمد آقا غروي و آقا عزيزالله طبرسي و آقا شيخ احمد اعتمادي و آقا عبدالله اشراقي و آقا ابوالقاسم رجائي و غيرهم که همگي از اين نشأه رخت بربسته اند و به رياض قدس در جوار رحمت ربّ العالمين آرميده اند، فرا گرفتند و نيز از حضرت آيه الله عزيزالله طبرسي تعليم خط مي گرفتند تا اينکه خود حضرتش در آمل چند کتاب مقدماتي را تدريس مي کردند.  

مهاجرت به تهران

پس از آن در شهريور 1329 هجري شمسي به تهران آمدند و چند سالي در مدرسه مبارک حاج ابوالفتح (رحمه الله عليه) به سر بردند و باقي کتب شرح لمعه از عام و خاص قوانين تا آخر جلدين آنرا در محضر شريف مرحوم آيه الله آقا سيد احمد لواساني (رضوان الله تعالي عليه) درس خواندند.

و بعد از آن چندين سال در مدرسه مبارک مروي به سر بردند. و به ارشاد جناب آيه الله حاج شيخ محمد تقي آملي (قدس سره) به محضر مبارک علامه حاج ميرزا ابوالحسن شعراني طهراني (اعلي الله مقامه) رسيدند و آن بزرگوار چون پدري مهربان، سالياني دراز در کنف عنايتش، همّ خويش را به تربيت و تعليم ايشان مصروف داشت – به مدت 13 سال – و از فنوني چند دري بروي ايشان گشود.

 از منقول تمام مکاسب و رسائل شيخ انصاري (قدس سره) و جلدين کفايه آخوند خراساني (قدس سره) و پس از آن کتاب طهارت و کتابهاي صلوه و خمس و زکات و حج و ارث جواهر را به صورت درس فقه خارج استدلالي محققانه، تا اينکه مطمئن شد و باور نمود که بر استنباط فروع از اصول تواناست. آنگاه حضرتش را به تصديق مُنّه استنباط و قوه اجتهاد مشرف ساخت.

از معقول اکثر شرح خواجه طوسي (قدس سره) بر اشارات ابن سينا  (قدس سره) و اکثر اسفار ملاصدرا  (قدس سره) و کتاب نفس و حيوان و نبات و تشريح شفاي شيخ الرئيس که از کتاب نفس تا آخر طبيعيات شفاء است. از تفسير تمام دوره تفسير مجمع البيان طبرسي از بدو تا ختم آن.

 از کتب قرائت و تجويد:

شرح شاطبيه به نام «شراج المبتدي و تذکار المقري المنتهي» که شرح علامه شيخ علي بن قاصح عذري بر قصيده لاميه منظومه علامه شيخ قاسم بن فيره رعيني شاطبي در علم قرائات است. اين قصيده 1375 بيت دارد که قافيه همه ابيات فقط «لام» است. مطلع اين ابيات:

بَدَأتَ ببسم الله في النّظم اوّلا

تبارک رحمانا رحيما و موئلاً

و مختوم اين ابيات:

و تبدي علي اصحابها نفحاتها

بغير تناهِ زربنا و قرنفلا

مي باشد. شرح شاطبيه (در علم قرائات و معرفت قاريان) از کتابهاي درسي بود که در مراکز علمي خوانده مي شد و استاد علامه شعراني (قدس سره) آنرا پيش پدرش خوانده بود.

 از کتب رياضي و نجوم:

1.  رساله فارسي ملاعلي قوشچي در علم هيئت

2.  شرح قاضي زاده رومي بر «الملخّص الهيه» از مؤلفات محمّد بن محمود خوارزمي چغميني معروف به «شرح چغميني».

3.  استدراک بر تشريح الافلاک شيخ بهايي تأليف علامه شعراني

4.  کتاب «الاصول» مشهور به اصول اقليدس صوري به تحرير خواجه طوسي که حاوي پانزده مقاله در حساب و هندسه است که همه مسائلش به براهين رياضي مبرهن است.

5.  اُکَرمالاناوس به تحرير خواجه طوسي

6.  اُکَر ثاوذوسيوس در مثلثات و اشکال کروي به تحريرخواجه طوسي

7.  شرح علامه خفري بر «تذکره في الهيه» محقق طوسي در علم هيئت که شرحي استدلالي است بر مسائل هيئت. بعد از تعلّم شرح خفري بر تذکره به زيج بهادري که اتمّ و ادقّ و اجدّ زيجات است، پرداختند.

8.  تعليم کتاب کبيرمجسطي تأليف بطليموس قلوذي به تحرير طوسي در علم هيئت است و شريفترين مصنف در اين علم است و نيز مقصد اسني و مطلب اعلي و نهايه النهايات در درس هيئت استدلالي مي باشد، همانگونه که شرح خفري ياد شده و اُکَر ثاوذسيوس و اُکَر مالاناوؤس و کتاب «الکره المتحرکه» تأليف اوطوقوس به تحرير خواجه طوسي و رساله قسطابن لوقا در عمل به کره ذات الکرسي و نظاير اين کتاب از متوسطات و اصول اقليدس و کتابهاي پايين تر از آن در حساب و هندسه و هيئت از بدايات در اين رشته طبق مراتب درجاتي که نزد اهل هيئت معمول است مي باشند.

9.  استخراج تقويم نجومي که چهار سال تعليم آن در محضر علامه شعراني طول کشيد حضرت استاد علامه حسن زاده (مدّ ظله العالي) به غوص در مسايل آن تا آنجا متبحر شدند که بر استخراج آن متمهّر گشتند و آنرا به طور کامل شرح کردند که هنوز چاپ نگشته است. از اين زيج نه سال استخراج تقويم کردند که چاپ و منتشر شد.

در عمل به آلات رصدي:

اسطرلاب و ربع مجيّب به نحو کمال و معرفت آلاتي که در کتابهاي ياد شده مذکور است. 

از کتب طبّ:

1.  قانونچه محمد بن محمود چغميني

2.  شرح الاسباب نفيس بن عوض بن حکيم طبيب

3.  تشريح کليات قانون شيخ الرئيس

 در علم درايه و رجال:

دوره کامل رساله استاد علامه شعراني که تاکنون چاپ نگشته است و دوره کامل «جامع الرواه اردبيلي» عليه الرحمه

 در حديث و روايت:

جامع وافي فيض کاشاني (رضوان الله تعالي عليه)

پس از خواندن جامع وافي به انخراط در سلک روات دين و انسلاک درسلسله حمله احاديث صادره از اهل بيت عصمت و وحي مشرف گشته است که دستخط شريف علامه شعراني در کتاب «درآسمان معرفت» حضرت مولي آمده است.

در محضر علامه رفيعي قزويني

در آن سنوات استاد آيه الله حاج ميرزا ابوالحسن رفيعي قزويني  (قدس سره) از قزوين به تهران تشريف فرما شدند و اقامت فرمودند که به هدايت جناب استاد شعراني به حضور شريفش تشرّف يافتند و چند سالي (5 سال) در محضر مبارکش نيز به تحصيل علوم عقلي و نقلي و عرفاني از اسفار صدر اعظم فلاسفه و شرح علامه محمد بن حمزه مشهور به ابن فناري بر مصباح الانس صدر الدين قونوي و خارج فقه (طهارت و صلوه و اجاره از روي متن عروه الوثقي فقيه آقا سيد محمد کاظم يزدي) و خارج اصول (از متن کفايه الاصول آخوند خراساني) مشتغل بودند و به «فاضل آملي» از زبان مبارک ايشان وصف مي شدند. 

در محضر درس آيه الله حکيم الهي قمشه اي (رضوان الله تعالي عليه):

تمام حکمت منظومه متأله سبزواري و مبحث نفس اسفار و حدود نصف شرح خواجه بر اشارات شيخ رئيس را تلمذ نمودند. و نيز در مجلس تفسير قرآن آن جناب خوشه چين بودند که همه درسها بيش از ده سال در بيت شريف حکيم متأله الهي قمشه اي (رضوان الله تعالي عليه) بعد از نماز مغرب و عشاء برگزار مي شد.

و نيز مدتي مديد در تهران در درس خارج فروع فقهيه و اصول علامه جناب آيه الله آشيخ محمد تقي آملي شرکت فرمودند.

و همچنين از اعاظمي که در تهران به ادراک محضرشان بهره مند بودند، جناب حکيم الهي و عارف صمداني استاد محمد حسين فاضل توني (رحمه الله تعالي عليه) است که قسمتي از طبيعيات شفا و شرح علامه قيصري بر فصوص شيخ اکبر محي الدين عربي را نزد ايشان تلمذ نمودند.

و قسمتي از طبيعيات شفا را در محضر مبارک جناب آيه الله حاج ميرزا احمد آشتياني  (قدس سره) خوانده اند. و يکي از آن بزرگواران شيخ جليل مفضال و خدوم علم و کمال و بارع در علوم عقليه و نقليه حاج شيخ علي محمد جولستاني (رحمه الله تعالي عليه) بود که در فراگيري لئالي منتظمه در منطق تصنيف متأله سبزواري پيش ايشان شاگردي نمودند.

تدريس همراه تحصيل

در مدت اقامت حضرتش در تهران در طي سيزده سال يا بيشتر همراه با اشتغال به تحصيل علوم از آن محاضر عاليه طبق روش معهود و سيره جاريه بين علماي روحاني به تعليم و تدريس در مدارس (حوزه علميه) روحاني نيز اشتغال داشتند و کتابهاي ذيل را تدريس فرمودند:

1.  معالم الاصول

2.  مطوّل تفتازاني, « حضرت مولي شش دوره به تدريس مطوّل توفيق داشت » و معاني مطوّل از اول تا آخر و قسمت زيادي از بيان بديع آنرا تحشيه فرمودند که بسيار گرانقدر و شريف است.

3.  کشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد در علم کلام که اينک با تصحيح و تعليقات حضرتش به طبع رسيد.

4.  قوانين در اصول

5.  شرح محقق طوسي بر اشارات شيخ رئيس در حکمت مشائيّه

6.  شرح لمعه در فقه

7.  ارث جواهر در فقه

8.  لئالي منتظمه

9.  جوهر نضيد

10.  حاشيه ملاعبدالله

11.  شرح شمسيه

اين چهار کتاب اخير در علم منطق است.

12.  هيئت فارسي در قوشچي

13.  شرح چغميني

14.  تشريح الافلاک شيخ بهايي

15.  اصول اقليدس

16.  زيج بهادري

اين پنج کتاب در رياضيات: هيئت و حساب و هندسه است و همچنين موفق به يادگيري زبان فرانسه گرديدند

مهاجرت از دارالعلم تهران به شهر مقدّس قم

در دوشنبه 25 جمادي الاول/ سال 1383 هجري قمري برابر با 22 مهر 1342 هجري شمسي به قصد اقامت در قم، تهران را ترک گفته اند.

بعد از ورود به قم، تدريس معارف حقّه الهي و تعليم فنون رياضي را شروع کردند.

برخي از دروسي که حضرت استاد (حفظه الله تعالي) تدريس فرمودند، از شرح دفتر دل باب يازدهم جلد 2 شارح حضرت استاد صمدي آملي (حفظه الله تعالي) به شرح ذيل مي باشد:

1.  تدريس چهار دوره اشارات با شرح خواجه که در هر دوره اي  با تصحيح دقيق و تعليقات وشرحي محققانه همراه بوده است.(صفحه 253)

2.  تدريس مصباح الانس به مدت هشت سال در حوزه علميه قم براي چندين نفر از عزيزان به خصوص جناب عارف واصل حضرت حجه الاسلام سمندري نجف آبادي و جناب عارف واصل حضرت آقاي دکتر امامي نجف آبادي و دوره دوم تدريس آن نيز در تاريخ 24/7/1370 برابر هفتم ربيع الثاني 1412 قمري آغاز شد که تا صفحه 49 اين کتاب به طبع انتشارات فجر در طي 184 جلسه ادامه يافت و در تاريخ 26/11/71 با کسالت حضرت مولي تعطيل شد. (صفحه 255)

3.  تدريس شرح فصوص الحکم قيصري چهار دوره که براي شاگردان املاء مي فرمود و آنان مينوشتند. (صفحه 255)

4.  تدريس يک دوره کامل شفا شيخ رئيس که در ضمن تدريس از روي چندين نسخه تصحيح شده و تعليقات و حواشي نمودند. (صفحه 254)

5.  تدريس چهار دوره تمهيد القواعد در حوزه علميه قم که هر دوره اش حدود چهار سال به طول انجاميد. (صفحه 254)

6.  تدريس « اُکَر مانالاؤس » که مدت سه سال در حوزه علميه قم بطول انجاميد. (صفحه 256)

7.  تدريس دو کتاب « اُکَر ثاوذوسيوس و مساکن » به تحرير خوجه طوسي. (صفحه 257)

8.  تدريس اصول اقليدس. (صفحه 257)

9.  تدريس دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي. (صفحه 263)

ادراک محضر علامه طباطبائي (رحمه الله عليه)

حضرت استاد علامه، يگانه عصر به مدت 17 سال از محضر قدسي علامه طباطبائي (ره) بهره بردند. در خدمت ايشان کتابهاي زير را خواندند:

1.  کتاب «تمهيد القواعد» صائن الدين علي بن ترکه، که شرحي است شريف بر « قواعد التوحيد » ابن حامد ترکه و تدرّس آن  شب جمعه 12 شعبان المعظم سنه 1383 هجري قمري به اتمام رسيد.

2.  کتاب برهان منطق شفاء شيخ رئيس. تاريخ شروع آن شعبان المعظم 1386 هجري قمري مطابق با آذر ماه 1347 هجري شمسي بوده است.

3.  جلد نهم اسفار صدرالمتألهين به چاپ جديد که از اول باب هشتم کتاب نفس تا آخر آن مي باشد و درس آن در روز يکشنبه 23 شعبان المعظم مطابق با پنجم آذر ماه 1346 هجري شمسي بطور کامل پايان پذيرفت.

4.  کتاب توحيد بحار مجلسي. تاريخ شروع آن: شب پنجشنبه 14 شوال المکرم 1394 هجري قمري بوده است.

5.  جلد سوم بحار که در مورد معاد و مطالب ديگر آن است و آنرا به تمامي خواندند.

از جمله چيزهايي که از محضر قدسي او استفاده کردند، تحقيق در مورد شعب علم، بحث از واجب تعالي و صفات او، تفسير آيات قرآني و تنقيب در عقايد حقّه جعفري بوده است.

حضرتش سوگند ياد کرده و مي فرمايند: « به جانم سوگند مهمترين چيزي که در محضر شريف او جوهر عاقل را مبتهج مي کرد، اصول علميّه و امهّات عقليه اي بود که القاء مي فرمود و هر يک از آنها دري بود که درهاي ديگري از آن گشوده مي شد. به خداوند سوگند از محضر روحاني او علم و عمل فيضان مي کرد؛ حتي سکوتش نطقي بود که هيماني ملکوتي را حکايت مي کرد.

در محضر علامه محمد حسن الهي طباطبائي (ره)

از جمله کساني که در عتبه علياي او اعتکاف داشتند، زبده علماي عامل و عمده عرفاي شامخ، عروج کرده به مطالع يقين، حکيم متفقه، فقيه متأله، استاد علامه مکاشف و بحر معارف مولاي حضرتش حاج سيد محمد حسن الهي طباطبائي تبريزي – برادر علامه استاد حاج سيد محمد حسين طباطبائي تبريزي – بود که در فنون علوم غريبه اوفاق، جفر، رمل علم حروف، علم عدد و زُبُر و بيّنات و ديگر شعب ارثماطيقي از محضرشان بهره مند گرديدند

در محضر حاج سيد مهدي قاضي تبريزي (ره)

حضرت آقا به مدت چهار سال يا بيشتر جهت تعلم علوم ارثماطيقي در محضر گرانقدر عالم وفيّ زکيّ تقيّ، صاحب خط ممتاز، دوحه شجره قرآن و عرفان و برهان، فرزند صاحب کمالات و خوارق عادات، عالم کامل، مکمّل مکاشف، حضرت آيه الله العظمي حاج سيد علي قاضي تبريزي مصداق « اَلوَلَدُ سِرُّ اَبيه» اعني الحجه سيد مهدي قاضي مشرف بوده اند. به فرمايش حضرت آقا: «ايشان در تعليم من بذل جهد فرمود و او را بر من حقي است عظيم.»

 به خداوند سوگند قلم و زبان به اداي شکر محشار نيکي هايي که اين مشايخ عظام در حقّ ما نموده اند وافي نيست؛ اگر چه عله العلل و مفيض  علي الاطلاق، الله ربّ العالمين است

و الحمد لله ربّ العالمين  

  معرفي اثار: